Het dossier "Plannen in de Polder" is een achtergrondstudie over de problemen rond het behoud en beheer van de Eilandspolder. De studie is verricht door enkele juristen, weidevogeldeskundigen en ecologen, die de toekomst van de Eialndspolder aan het hart gaat, en aangeboden aan Open Polders. Wij zijn deze mensen zeer erkentelijk voor het vele werk en de tijd die zij er in gestoken hebben. De eindversie van hun gezamelijjke bijdrage, het dossier "Plannen in de Polder", is voor verantwoordelijkheid van het Bestuur van de Stichting Open Polders. Het bestuur hoopt dat deze studie bijdraagt aan een evenwichtige beoordeling van de plannen in de Eilandspolder die op dit moment aan de orde zijn.

1 INLEIDING 

Tegen het Eilandspolderplan, dat is bedacht door Staatsbosbeheer, Landschap Noord-Holland, het waterschap, provincie en de boerenorganisaties WLTO, bestaat in brede kring weerstand. Bewoners van de Eilandspolder zien tot hun verbijstering dat in hun eeuwenoude landschap wordt gegraven, gewroet, geplempt en aangelegd. Een vaarpolder wordt een rijpolder. 

Steeds duidelijker wordt dat in de plannen onvoldoende rekening is gehouden met cultuurhistorische waarden en evenmin met belangrijke, deels zelfs internationaal beschermde natuurwaarden. Het prachtige, ongerepte voormalige Schermer Eiland, dat ouder is dan de stad Amsterdam, dreigt door menselijke ingrepen voorgoed haar bijzonder karakter te verliezen.
Veertig jaar geleden zijn de boeren uit het landschap verdwenen. Weggesaneerd en uitgekocht. Staatsbosbeheer werd eigenaar van veel land, vooral in het oostelijk deel van de Eilandspolder. In het westelijk deel kwam het beheer in handen van Landschap Noord Holland. Het belangrijkste streven was: het land geschikt houden voor weidevogels.
Anno 2007 weten wij dat dit niet is gelukt. Door allerlei oorzaken. Je kunt nu eenmaal geen agrariër zijn vanachter je bureau. Je kunt een grutto niet dwingen om te broeden op een plek die tijdens een vergadering op een kaart is ingetekend.

Vroeger waren de weidevogels een toevallig bijproduct van de boer en hun belangen liepen parallel. De koeien gaven veel minder melk dan nu en de mest die ze deponeerden op het land of in de stal bevatte geen hormonen of medicijnresten. Deze ruige stalmest werd een keer per twee jaar verspreid over het land. De insecten die er op af kwamen waren hét voedsel voor de weidevogel. Dat is allemaal veranderd. Door slim en intensief gebruik van land en water kon Nederland uitgroeien uit tot een agrarische grootmacht. Hoewel deze glorie aan het tanen is boeken we hier nog steeds de grootste opbrengsten per hectare van de hele wereld. Het doet er niet toe of het om bloemen, bieten, melkvee of nertsen gaat. Petje af voor onze boeren als ondernemers. Maar hun productiemodel kan niet worden toegepast op de kwetsbare Eilands-polder en dat dreigt nu te gebeuren.
Het is een denkfout te menen dat weidevogels kunnen overleven in de moderne landbouw. Weidevogels zijn gebaat bij rust (dus niet maaien in de eier- en kuikenfase), bij biodiversiteit met een insecten- en kruidenrijk boerenland, dat in gradaties eenmaal per een of twee jaar wordt bemest met ruige stalmest. En een hoog slootpeil.
In het oostelijk deel van die polder is door achterstallig onderhoud het landschap verruigd met riet en bosjes. Dat is slecht voor de weidevogels. Daar moest iets aan worden gedaan, zo dacht men. Hoe? 'Haal de boer terug!', riepen sommigen. 'Kijk uit', riepen anderen. 'Zorg dat je de grootschalige productielandbouw niet de natuurgebieden binnenhaalt. De boer van vroeger bestaat niet meer'. Het was een discussie die werd gevoerd in alle weidevogel-gebieden van Nederland.

Met dit in gedachten zijn Staatsbosbeheer, de natuurbeschermers en de boeren enkele jaren geleden landelijk met elkaar in overleg gegaan. De natuurbeheerders voelden wel voor herintroductie van de boer in het landschap maar waren het oneens over de vraag 'hoe'?
De agrariërs vormden, zoals altijd, één front. Minister Veerman wilde natuurbeheer en landbouw samenbrengen. Onder zijn verantwoordelijkheid ontstonden voor dat doel diverse subsidieregelingen. Veel boeren wilden op die manier wel graag 'natuurbeheerder' worden en ze vroegen bij elkaar voor 200 miljoen euro subsidie aan. Veerman had maar 120 miljoen beschikbaar. De resterende 80 miljoen haalde hij o.a. weg bij de natuurbeheerders. Maar Veerman wist inmiddels ook dat het weidevogelbeleid zoals het in Nederland gevoerd werd had gefaald en in overleg met de betrokken Eurocommissaris riep hij een 'kenniskring' van weidevogeldeskundigen in het leven. Deze kenniskring zal begin 2008 advies aan de minister LNV uitbrengen. In afwachting van hun advies heeft het Ministerie, ook onder druk van de Europese Unie, het weidevogelbeleid al bijgesteld.

Het grote probleem blijft echter dat men weidevogels wil proppen in een agrarisch economisch beheerd land en dat gaat niet. Het Eilandspolderplan waartegen Open Polders nu ageert, is gemaakt vóór de beleidswijziging van het Ministerie en steunt dus op verouderde inzichten. In dat licht bezien wordt de haast van de uitvoerders van het werk in de Eilandspolder een stuk begrijpelijker. De grootschalige veeteelt staat op het punt bezit te nemen van deze oase. Compleet met silo’s en enorme potstallen. En dat in een historisch stiltegebied dat door een toeval gaaf bewaard is gebleven en waar nooit boerderijen hebben gestaan. Zelfs 'agrarische woningbouw' is er nu gepland. Terwijl in de agrarische productiegebieden buiten de Eilandspolder een mestoverschot bestaat, wil men in dit kwetsbare natuurgebied stront gaan aanmaken. Er is een 'mestladder' ontwikkeld die zelfs het gebruik van varkensdrijfmest en veredelde kunstmest toestaat, zij het vermengd met stro. Er zijn al verharde paden aangelegd. Ineens ziet men auto’s staan op plekken die tot voor kort alleen per boot of te voet bereikbaar waren. Talloze eilandjes zijn al door dammen met elkaar verbonden.

Deze verontrustende gang van zaken heeft ertoe geleid dat in maart 2007 de Stichting Open Polders is opgericht. Namens omwonenden van de Eilandspolder maar ook namens andere verontruste natuurliefhebbers zijn in de Stichting Open Polders de krachten gebundeld. Om het proces te stoppen en een andere richting te geven. In Open Polders is een grote groep verontruste bewoners vertegenwoordigd, ingelanden en huurders in de polder. Hun mening is niet of veel te laat gevraagd.

Maar is dit proces nog te stoppen? Ja, gelukkig wel! De bedenkers van het Eilandspolderplan hebben in hun dadendrang namelijk grote procedurefouten gemaakt, wettelijke vereisten genegeerd, verzuimd om de nodige vergunningen aan te vragen.
Belangrijker echter nog is: dat er in het plan grote en beschermde aspecten van natuurbescherming, van lucht- en waterkwaliteit over het hoofd zijn gezien en niet in de afweging betrokken. Mede daarom zijn de werkzaamheden in augustus 2007 door de Officier van Justitie stilgelegd. Het Eilandspolderplan bleek niet te zijn getoetst aan de nationale en Europese wetgeving die geldt voor in het kader van Natura 2000 aangewezen kwetsbare landschappen met grote natuur- en cultuurhistorische waarde. De Eilandspolder maakt al sinds 2000 deel uit van de speciale beschermingszones die tezamen het Europees ecologisch netwerk Natura 2000 moeten gaan vormen.
Naar alle waarschijnlijkheid kan het Eilandspolderplan een toets aan die wetgeving niet met enig succes doorstaan. Er zal echter wel iets moeten gebeuren, daar is iedereen het over eens.
 
Wat zal er moeten gebeuren? Wel, binnen afzienbare termijn zal een officieel Beheerplan moeten worden opgesteld voor dit gebied in het kader van de aanwijzing tot Natura 2000-gebied. Het huidige is geen beheerplan in de zin van Natura 2000 zoals dat in de Natuurbeschermingswet 1998 is aangegeven, al suggereert de naamgeving dat wel.
Mede daardoor ligt het niet voor de hand nu verder te gaan met de uitvoering van het Eilandspolderplan. Men zal met gebruikmaking van de goede elementen uit dit plan met iets anders moeten komen dat wel kan voldoen aan de natuurtoets van Natura 2000. Hoewel de Stichting Open Polders zich realiseert dat ook zij niet op korte termijn een werkelijk compleet beheerplan kan opstellen, is er alvast wel een aanzet gemaakt met het beschrijven van de contouren van het alternatief plan zoals Open Polders dat voor ogen heeft. En hoewel Open Polders vaak verweten wordt dat Open Polders tegen de boeren zou zijn, krijgen de agrariërs samen met Staatsbosbeheer en het Landschap Noord Holland ook in het Alternatieve Eilandspolderplan een belangrijke rol toebedeeld. Open Polders wil graag hun kennis en arbeid inkopen. Open Polders wil dat de boeren betaald worden voor dingen die ze in dit natuurgebied in het kader van hun bedrijfsvoering moeten nalaten en ook, dat ze reëel betaald worden voor werk dat echt gebeuren moet. Geld is er genoeg, dat is wel gebleken, het moet alleen een andere bestemming krijgen.

De Stichting Open Polders heeft daarom een alternatief ontwikkeld dat aansluit bij de goede ideeën van het Eilandspolderplan, maar dat beter rekening houdt met de beschermde waarden in het Natura 2000-gebied, de cultuurhistorische waarden van het gebied en met de gewijzigde inzichten omtrent het (weide)vogelbeleid. Hieronder zullen de belangrijkste aspecten van het Eilandspolderplan en het Alternatieve Plan van de Stichting Open Polders aan de orde komen. Maar voor een goed begrip eerst iets over de Eilandspolder zelf.